Hoofdstuk 7

Voor het communisme
van naam veranderde

Voor Pater Nicholas Gruner was de morele autoriteit van de Kerk wereldwijd geneutraliseerd geworden door de desastreuze Vaticaan-Moskou overeenkomst van 1962. De overeenkomst die in Metz in 1962 tussen kardinaal Eugene Tisserant, de vertegenwoordiger van het Vaticaan op expliciet verzoek van Paus Johannes XXIII, en Metropoliet Nikodim van de Orthodoxe Kerk werd gesloten, gaf Russische Orthodoxe afgevaardigden de kans om als waarnemers in het Tweede Vaticaans Concilie⁵² te zetelen op voorwaarde dat er tijdens het Concilie geen veroordeling van het communisme zou uitgesproken worden, aangezien zo’n veroordeling voor de KGB marionet Nikodim gelijk zou staan met een veroordeling van het Russische volk zelf.

Pater Gruner vertelt hoe deze verschrikkelijke overeenkomst er niet in slaagde de Kerk in het Oosten, of waar in de wereld dan ook het communisme heerste, te beschermen: "Geen enkel deel van de katholieke Kerk op grondgebied onder communistische controle bestaat in vrijheid, vergeleken met het Westen. De vervolging is niet verdwenen. katholieke priesters worden regelmatig onder dwang opgepakt door communistische agenten alleen maar omdat het katholieke priesters zijn; trouwe katholieke leken worden gediscrimineerd alleen maar omdat ze hun godsdienst belijden, ze krijgen niet het werk en het loon dat ze verdienen; de Kerk heeft geen vrijheid in het benoemen van bisschoppen. En al dit gebeurt in landen die met het Vaticaan onderhandeld hebben."

"Communisten hebben in deze landen tijdelijk hun woede tegen de Kerk, zoals ze die toonden ten tijde van Stalin, verminderd. Deze schijnbare versoepeling in de vervolging in sommige landen werd toegestaan in ruil voor enkele zeer significante toegevingen door het Vaticaan."

"Maar in die door communisten gedomineerde landen die niet met het Vaticaan onderhandeld hebben gaat de vervolging van katholieken even fel en meedogenloos door als ze was onder Stalin. In Albanië, China, Noordkorea en Vietnam lijdt de Kerk onder openlijke, stoutmoedige en gemene vervolging."

Pater Gruner had hier maar een uitleg voor: de toewijding van Rusland had nog steeds niet plaatsgehad.

In recente jaren is er zo veel gesproken over de ‘toewijding’ van Rusland, vanuit zo vele gezichtspunten, zo vaak, met zo veel passie en met zo’n futiele gevolgen, dat de mensen nog amper luisteren als het erover gaat. De controverse over haar vorm en inhoud had de Kerk verdeeld en interne oorlogvoering veroorzaakt. De mate van verdeeldheid die wordt getoond wanneer de zaak vermeld wordt, vertegenwoordigt een grote triomf voor de anti-toewijding krachten. Maar, in de vroege jaren ’80 hadden vele mensen nog nooit van de toewijding gehoord. Het was gedeeltelijk door Pater Gruner dat de zaak onder de aandacht van de wereld gebracht werd.⁵³

Ondanks de bekendheid van de terminologie van de toewijding, de furieuze argumenten voor en tegen, is het noodzakelijk de details van de toewijdingseisen hier te vermelden. De noodzaak dit te doen brengt een veelal vergeten aspect van de carrière van Pater Gruner naar boven, namelijk, dat zijn vijanden ons graag voorhouden dat hij geïsoleerd is, alleen staat met zijn opinies en daarom te verwaarlozen is. Maar Pater Gruner staat alles behalve alleen. Zijn opvattingen in verband met de boodschap van Fatima en de toewijding werden grondig bevestigd en gesteund door de meest gerespecteerde en gekende namen uit de Fatima omgeving. Bijvoorbeeld, om de exactheid die O.L.Vrouw verdient gewaarborgd te zien, moet men er maar de inzichten en onderzoeken van twee van Haar meest trouwe dienaars op naslaan, Abbé Caillon van het Blauwe Leger in Frankrijk en Pater Joaquin Maria Alonso, vele jaren lang de officiële archivaris van Fatima.

Juist een jaar na de aanslag op zijn leven wijdde Zijne Heiligheid de Paus Johannes Paulus II, in het heiligdom van Fatima, de wereld toe aan het Onbevlekte Hart van Maria. Zuster Lucia zelf was er getuige van. Soul Magazine, het officiële blad van het Blauwe Leger van de Verenigde Staten, zei dat de toewijding van Rusland eindelijk volgens de eisen uitgevoerd was. De Paus zou toch zeker niet naar Fatima komen om de richtlijnen van de Maagd niet te volgen. Maar Abbé Caillon toont aan waarom de daad van 13 mei 1982 in feite de eisen van de Hemel niet inwilligde.

Hij begint bij de gebeurtenissen die het bezoek van de Paus aan het heiligdom voorafgingen, 13 mei 1982.
"Eerste opmerking: in maart 1982 wou Paus Johannes Paulus II precies weten wat hij zou moeten doen op zijn bedevaart naar Fatima⁵⁴."

Er werd dus een speciale gezant van de Paus naar Coimbra gestuurd, de Nuntius van Lissabon, Aartsbisschop Sante Portalupe.

"Dit historisch interview, dat plaatshad in de namiddag van zondag 21 maart 1982, duurde twee uur. Aan de ene kant van het rooster zat Lucia, aan de andere kant zaten de Nuntius van Lissabon, de bisschop van Leira, Cosme do Amaral en Dokter Francis Lacerda⁵⁵." Toen door Bisschop Amaral gesteld werd dat de toewijding die de Paus al had uitgevoerd, was wat de Maagd gevraagd had, wuifde Zuster Lucia, zonder een woord te zeggen, met haar vinger heen en weer om duidelijk te maken dat dat niet het geval was.

Zuster Lucia maakte dan duidelijk wat er wel diende gedaan te worden: op de vraag wat de Paus dan precies moest doen, antwoordde Lucia dat "de Paus een datum moest kiezen waarop hij alle bisschoppen van de wereld moest bevelen een openbare plechtige acte van Eerherstel en van toewijding van Rusland aan de allerheiligste Harten van Jezus en Maria voor te bereiden, ieder in zijn eigen kathedraal en op het zelfde moment als de toewijding die door de Paus zelf werd uitgesproken⁵⁶."

Ondanks het grote engagement van de mannen die door de Paus zelf waren uitgekozen om de woorden van deze ziener te aanhoren, "...was er in de tekst die de Paus per diplomatieke zending werd toegestuurd, geen sprake van het feit dat elke bisschop afzonderlijk, in zijn eigen kathedraal, op dezelfde dag als de Paus, een publieke plechtige ceremonie voor de toewijding van Rusland moest voorbereiden⁵⁷."

Waarom was de exacte boodschap niet aan de Paus doorgestuurd ? Op 21 maart 1982, toen de gezant van de Paus, Aartsbisschop Sante Portalupe met Bisschop Amaral en Dokter Francis Lacerda naar Zuster Lucia ging, wist de Paus immers dat O.L.Vrouw van Fatima zijn leven had gered. Hij vroeg door Portalupe, ‘Wat wil O.L.Vrouw van me?’

Wanneer hij de oorzaken van de desinformatie naging, zei Pater Gruner: "Na het bezoek stuurde Aartsbisschop Sante Portalupe zijn boodschap terug naar het Vaticaan. Bisschop Amaral kwam echter tussen om er zich van te vergewissen dat de volledige boodschap niet in de pauselijke diplomatieke zak werd verstuurd en dat de richtlijn omtrent de bisschoppen er niet in opgenomen werd." In feite vertelde Abbé Caillon Pater Gruner in november 1985 in Rome dat Bisschop Amaral Portalupe had gevraagd niets in de boodschap te zetten over het feit dat de bisschoppen de Paus in zijn toewijding moesten vergezellen.

"Een zelfde soort van inmenging had er in 1952 voor gezorgd dat Paus Pius XII slecht geïnformeerd was. In 1952 vermeldde Paus Pius XII Rusland specifiek, de enige keer dat een Paus dat ooit gedaan heeft."

"Wat hem ontbrak, waren de bisschoppen. In 1982, specificeerde Lucia dat de bisschoppen moesten deelnemen, op dezelfde dag, hetzelfde uur, ofwel allemaal samen in Rome of Tuy of waar ze maar wilden, ofwel allemaal in hun eigen bisdommen in hun eigen kathedralen."

Abbé Caillon neemt de draad weer op en vertelt over de dagen na de toewijding van 13 mei door Johannes Paulus II in het heiligdom van Fatima. "In de dagen die op 13 mei 1982 volgden, meldde een Braziliaanse advocaat, de vertegenwoordiger van het Blauwe Leger in Brazilië, zich op een dag ‘s middags aan bij de Karmel van Fatima (waar de 75 jaar oude Lucia die naar hier was gekomen voor de pauselijke gebeurtenis nog even rustte vooraleer terug te keren naar de Karmel van Coimbra). Hij wou door Lucia ontvangen worden om te weten te komen wat ze precies van de toewijding moesten vinden."

"Arme Lucia had geen toestemming om over de kern van de zaak te praten en kon dus niets anders doen dan enige alledaagse opmerkingen maken die bemoedigend, hoopvol en sussend klonken. Maar de Braziliaanse advocaat geloofde dat het voor hem mogelijk was uit deze observaties een verslag te puren gebaseerd op wat ze gezegd had, en dat wereldwijd uit te zenden. Deze tekst werd dan ook over de hele wereld gereproduceerd en misleidde dus iedereen⁵⁸."

"Het resultaat was dat verschillende bronnen begonnen te berichten dat de toewijding van 13 mei 1982 het verzoek van O.L.Vrouw om de toewijding van Rusland aan Haar Onbevlekt Hart ingewilligd had, hoewel de Paus zelf het tegendeel beweerde. In de pauselijke Bul van 6 januari 1983 dat het Heilige Jaar aankondigde, leek de Paus te weten wat hem te doen stond door wat Lucia aan de Nuntius van Lissabon op zondag 21 maart 1982 gezegd had. De Paus was duidelijk plannen aan het maken voor de toekomst:

"Een speciale ceremonie van gebed en boete zou door de bisschoppen van de hele wereld gevierd kunnen worden in hun respectievelijke kathedralen op dezelfde dag, of op een dag die onmiddellijk zou volgen, zodat na de plechtige inwijding van het Jubeljaar, het volledige episcopaat van de vijf continenten met de geestelijken en de gelovigen haar spirituele eenheid met de opvolger van Petrus kan uiten⁵⁹."

Maar hij kwam er nog steeds niet toe de bisschoppen het te bevelen. De Heilige Vader zei alleen maar "zou kunnen".

Pater Gruner herinnert zich dat jaar, 1982, als het jaar waarin de hij ten volle het belang van de toewijding besefte: "Toen ik voor het eerst hoorde, in 1980, in Toronto dat de toewijding van Rusland de wereldvrede zou brengen, dacht ik, dat is te simpel. Het klopt niet. Wat dan met al de andere werken die gedaan moeten worden ? Dus zette ik het min of meer van me af."

In de zomer van 1982, maakte John Haffert in het blad van het Blauwe Leger, Soul Magazine, de verwarring bij het grote publiek nog groter door een zogenaamd interview te publiceren met Zuster Lucia zelf door een ‘anonieme’ niet geïdentificeerde interviewer dat zei dat de toewijding voltrokken was.

"Ongeveer een maand later las ik Hamish Frasers commentaar op de bewering van Soul Magazine. Hij zei dat John Haffert veel werk voor de verspreiding van O.L.Vrouw van Fatima gedaan had tot dan, maar dat dit momenteel te niet gedaan werd door het kwaad van iets wat vals was voor waar uit te geven. Hamish zei dat Haffert het helemaal mis had. Maar hoe kon hij het zo volledig mis hebben ?"

Pater Gruner kende Hamish sinds 1969 en John Haffert sinds zijn ontmoeting met hem in Rome in 1971-72. Hij gaf publiceerde verhalen van hen beide in hetzelfde nummer van The Fatima Crusader.⁶⁰ Het stuk van John Haffert was het enige stuk dat ooit in de Crusader had gestaan met de boodschap dat de toewijding volbracht was. Vanaf dat moment zou de kwestie van de toewijding centraal staan in het apostolaat van Pater Gruner.

Vanuit een gerespecteerde hoek in Rome kwam een volledige ontkenning van de beweringen van het Blauwe Leger. Pater Jozef de Sainte-Marie was een professor in Heilige Theologie aan het Theresianum. Het was hij die de toespraak van Johannes Paulus II in Fatima tijdens zijn bezoek van 1982, had geschreven. Pater Sainte-Marie had het over de misleidende beweringen in een brief aan Hamish Fraser van 16 januari 1983.

"Ik betreur de vele min of meer geautoriseerde verklaringen die afgelegd werden naar aanleiding van het bezoek van de Paus aan Fatima op 13 mei laatstleden. Tot nu toe hebben ze alleen maar aanleiding gegeven tot de verwarring van geesten, de verdeeldheid van harten en de krachtverspilling ..."

"Het is daarom noodzakelijk zich uitsluitend te beperken tot de verklaringen van O.L.Vrouw... Ze zijn gekend, en wat waarover nu gediscussieerd wordt betreft, de toewijding van Rusland aan Haar Onbevlekt Hart, zijn dit de twee voornaamste:

13 juli 1917: ‘Om dit (oorlog, honger, de vervolging van de Kerk en de Heilige Vader) te voorkomen, zal Ik komen om de toewijding van Rusland aan Mijn Onbevlekt Hart te vragen, en de eerherstellende H.Communie op de eerste zaterdagen... Uiteindelijk zal Mijn Onbevlekt Hart triomferen. De Heilige Vader zal Rusland aan Mij toewijden: het zal bekeerd worden en een zekere periode van vrede zal de wereld toegestaan worden.’

13 juni 1929: ‘Het moment is gekomen dat God de Vader zal vragen om, samen met alle bisschoppen van de wereld, Rusland aan Mijn Onbevlekt Hart toe te wijden, en Hij zal dan beloven het hierdoor te redden.’

"In 19 mei 1982 verklaarde de Paus na zijn terugkeer van Fatima aan een algemeen publiek: ‘Ik probeerde onder de concrete omstandigheden al het mogelijke te doen om de collegiale eenheid van de bisschop van Rome met al zijn broeders in het wereldepiscopaat te benadrukken⁶¹.’"

"Terwijl we dit lazen," gaat Pater Caillon verder, "observeerden we dat de Paus, vreemd genoeg, geen allusie maakte op de noodzaak de toewijding van Rusland uit te voeren zoals het voorgeschreven was door de Maagd Maria, zowel in 1917, als in 1929 en doorgegeven door Lucia. Maar we konden ons niet voorstellen dat de Paus op 13 mei 1982 al niet wist wat wij en duizenden katholieken, die min of meer bekend waren met de geschiedenis van Fatima, wisten. We konden ons nog minder voorstellen dat, na onderzoek gedaan te hebben, de Paus zo slecht geïnformeerd was...We wisten bovendien dat de Paus Lucia op 12 mei zou ontmoeten. Hij moest ervan afzien door een vertraging in het programma. Lucia kon alleen maar juist voor de plechtigheid van 13 mei met de Paus spreken. Het gesprek duurde dertig minuten. Niemand weet wat er gezegd is, maar de toespraken van de Paus waren toen al gedrukt. Het zou moeilijk geweest zijn alles te veranderen."

Abbé Caillon vertelt het verdere verhaal en begint in de lente van het volgende jaar.

"Een tweede historisch interview had ook plaats. Zuster Lucia werd weer door Aartsbisschop Portalupe opgezocht. (Deze keer werd Bisschop Amaral thuis gelaten, waarschijnlijk omdat hij een onvolledige versie van de boodschap in 1982 had doorgestuurd naar de Paus. Hij werd vervangen door een priester, Pater Messias Coelho.)"

"De Nuntius van Lissabon, vergezeld van twee Portugese experts, keerde terug om Lucia te spreken op zaterdagmiddag, 19 march 1983. Dit interview, waarbij Lucia, de Nuntius, Dokter Lacerda en Pater Messias Coelho aanwezig waren, duurde twee en een half uur, van 16 uur tot 18 uur 30."

"Lucia had een tekst voorbereid die officieel werd voorgelezen en waarop zij commentaar gaf. De toewijding van Rusland (maakte de tekst duidelijk) was niet uitgevoerd omdat Rusland niet ondubbelzinnig het object van de toewijding was geweest en omdat niet iedere bisschop een publieke plechtige ceremonie voor de toewijding van Rusland in zijn eigen kathedraal had georganiseerd."

"De tekst die Lucia had voorbereid eindigde als volgt: ‘De toewijding van Rusland is niet uitgevoerd op de manier die O.L.Vrouw had gevraagd. Ik kon het niet zeggen omdat ik de toestemming van de Heilige Stoel niet had⁶².’"

Pater Gruner stipt aan dat veel van die verwarring vandaag blijft bestaan omdat Zuster Lucia niet in het openbaar mag spreken. "De gelegenheden waarop ze wel mocht spreken, heeft ze altijd hetzelfde gezegd - in 1929, 1931, 1935, 1940, 1943, 1946, 1952 en weer in 1983 - altijd hetzelfde. De boodschap is duidelijk en heel specifiek."

Pater Alonso vervolledigt het beeld, weer demonstrerend dat de voorwaarden voor de toewijding exact en goed gekend zijn. Hij stelde de volgende teksten voor, die zeker door Zuster Lucia zelf opgesteld zijn, op verschillende data:

13 juni 1929 - "Het moment is gekomen waarop God vraagt dat de Heilige Vader de toewijding van Rusland uitvoert, samen met alle bisschoppen van de wereld."

29 mei 1930 - "Als de Heilige Vader zich verwaardigt om zelf te doen en de bisschoppen van de katholieke wereld het zelfde beveelt."

April 1937 - "... als Uwe Heiligheid zich verwaardigt te doen en alle bisschoppen van de katholieke wereld hetzelfde beveelt...⁶³"

*

Daar hebben we het. Niemand kan deze voorwaarden betwijfelen of ontkennen. Zelfs de lezer met de meest rudimentaire kennis van Fatima kan zelf oordelen of de toewijding die in 1982 en 1984 plaatsvond aan al deze eisen voldoet.

"Maak het bekend aan Mijn gezanten," zei de Heer aan Lucia, "als ze het voorbeeld van de koning van Frankrijk volgen en de uitvoer van Mijn bevel uitstellen, zoals hij, zullen ze hem in het ongeluk volgen. Het is nooit te laat zijn toevlucht te nemen tot Jezus en Maria⁶⁴."

Ondanks al de aanwezige details, al de vereiste bevestigingen en de directe getuigenis van Lucia zelf, die door de Hemel uitgekozen is om op deze aarde te blijven met als doel fouten tegen te spreken en bemoeienissen af te wenden, hebben de bisschoppen van de wereld de verzoeken van de Hemel niet ingewilligd.

Steeds opnieuw heeft Pater Gruner die waarschuwing aan de ‘gezanten’ van de Kerk uitgezonden op radio en tv, de waarschuwing dat het schavot van de koning van Frankrijk aan de horizon dreigt tenzij ze de eisen van de Hemel inwilligen.

"Het woord ‘bisschop’ is Grieks voor uitkijker = wachter," vertelt Pater Gruner ons. "Aan de profeet Ezekiël, in het Oude Testament, werden de taken van de wachter verteld. God zei aan Ezekiël: Ik heb jou tot wachter benoemd. Nu, als ik je als wachter op de uitkijktoren zet en je ziet de vijand komen en je waarschuwt je volk niet, je waarschuwt je medeburgers niet dat ze in gevaar zijn, dan zal ik jou, de wachter, persoonlijk verantwoordelijk houden voor de dood van een van je medeburgers⁶⁵.’"

"Wat heeft dat met de Vaticaan-Moskou overeenkomst te zien ? Het heeft er alles mee te zien. Elke bisschop heeft de plicht om alarm te slaan als hij een vijand van de stad van God ziet, wanneer hij de Kerk van God ziet aangevallen worden. Hij zit in de uitkijktoren. Hij kan hen zien komen en als hij zijn medeburgers niet waarschuwt, zullen de doden, geestelijk of fysiek, zijn verantwoordelijkheid zijn."

"Wat onze wachters in 1962 deden was een pact, een overeenkomst sluiten om geen alarm te slaan wanneer ze de vijand zien naderen. Het communisme is intrinsiek slecht." Dat is een definitie van Pius XI, sprekend als vertegenwoordiger van Christus. "Hij die jou hoort, hoort Mij⁶⁶," zei Christus. "Het communisme is intrinsiek slecht en niemand die de christelijke beschaving wil redden, kan ermee samenwerken op welke manier dan ook⁶⁷." Zo sprak Pius XI.

Hij zei toen ook: "Tijdens ons Pontificaat hebben Wij ook frequent en dringend de huidige trend naar atheïsme afgekeurd. In 1924, toen onze hulpmissie van de Sovjet Unie terugkeerde, veroordeelden We het communisme in een bijzondere toespraak die we tot de hele wereld richtten ... tot nu is het Pausdom verder gegaan met de bescherming van het heiligdom van de christelijke godsdienst, en heeft meer en effectiever dan enige andere openbare autoriteit ter wereld⁶⁸ de aandacht gevestigd op de gevaren van het communisme."

In 1937 zei hij dat het zijn plicht was om opnieuw alarm te slaan. Als het werkelijk de plicht van Pius XI was alarm te slaan, hoe kunnen we dan een overeenkomst om van 1962 tot 1997 het communisme niet te veroordelen billijken ?

Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie hanteerden 450 bisschoppen de wettelijke procedure om het onderwerp van het communisme op de agenda⁶⁹ van het concilie te krijgen. Toch werd de petitie illegaal gesaboteerd zodat de zaak niet ter sprake zou komen⁷⁰.

Vanaf het begin, in 1962, werd door de beide partijen erkend dat de overeenkomst alleen maar kracht kon hebben als ze niet onthuld werd en niet veroordeeld werd vanuit welke hoek van de Kerk dan ook, vooral niet door bisschoppen of priesters.

Dat is, in simpele bewoordingen, de reden waarom Pater Gruner geviseerd werd door de hoogste rangen van de Vaticaanse bureaucratie. Zelfs in de vroegste dagen van zijn Fatima apostolaat brak hij, onbewust, de Vaticaan-Moskou overeenkomst door het communisme te veroordelen. Bovendien heeft Pater Gruner er zich vooral mee beziggehouden deze boodschap aan bisschoppen te verkondigen. Daarom verhitten de gemoederen dan ook zo.

Pater Gruner heeft 35 keer aan de bisschoppen van de wereld geschreven en van al die correspondentie hebben slechts 25 bisschoppen teruggeschreven met de boodschap dat ze de Paus niet zouden volgen bij de toewijding van Rusland. Dit is minder dan 1 procent van het totale aantal bisschoppen in de wereld. Er was dus voor de voornemens geen tegenstand buiten het Vaticaan, enkele negatieve antwoorden buiten beschouwing gelaten.

Betekent dit dat zij aan de toewijding van Rusland zouden deelnemen als de Paus het beval ? Pater Gruner gelooft van wel. De grote meerderheid van de antwoorden is positief. Van de 1.700 bisschoppen die Pater Gruner geschreven hebben, steunen er 1.500 het Fatima initiatief van Pater Gruner in het algemeen. Het lijkt alsof de weinige oppositie die er is, binnen de bureaucratie van het Vaticaan zelf zit. De duidelijke bezorgdheid van enkele bureaucraten om het apostolaat van Pater Gruner, toont aan dat hij vooruitgang boekte in het verzamelen van steun voor de echte toewijding. Om de toewijding van Rusland uit te voeren zoals ze gevraagd was, moest de Vaticaan-Moskou overeenkomst nietig verklaard worden. Of opzettelijk gebroken worden.

Hoe kon Paus Johannes Paulus II dit doen in 1981, terwijl hij onder druk van kardinaal Casaroli de Vaticaan-Moskou overeenkomst aanvaard en hernieuwd had ?⁷¹

"We kunnen geen beloften maken aan de duivel," zegt Pater Gruner. "Zo’n belofte, gelofte of eed is niet bindend. Ik kan niet beloven de Wet van God ongehoorzaam te zijn, het kwaad niet te veroordelen. Dat is mijn gezworen plicht. Door bisschop te worden, door paus te worden, heeft men de taak van wachter aanvaard."

"Waarom zouden we de man in de uitkijktoren betalen als hij geen alarm slaat ? Het zou verraad zijn van het heilige beroep van het pausdom, van het heilige beroep van bisschop om ermee akkoord te gaan de voorwaarden van de Vaticaan-Moskou overeenkomst uit te voeren. Er is geen morele verplichting om je aan de overeenkomst te houden. In feite bestaat er een morele verplichting om de overeenkomst te breken. Elke katholieke priester zou haar publiekelijk moeten veroordelen, niet alleen door te zeggen dat de overeenkomst vreselijk is, maar door te zeggen dat het communisme hier, als kwaad, nog steeds is. We kunnen niet beloven niets te doen tegen het kwaad."